Πάει το βουνό στον Μωάμεθ;

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των θεατών στις σύγχρονες κοινωνίες; Φαίνεται πως μάλλον προτιμούν η τέχνη να τους βρίσκει παρά να πηγαίνουν να την βρουν αυτοί.

Το 2003 είχε παρουσιαστεί στο πολυκατάστημα Selfridges του Λονδίνου, μια εικαστική παρέμβαση της Barbara Kruger. Η Γερμανίδα καλλιτέχνιδα, είχε γεμίσει το mainstream πολυκατάστημα της μητρόπολης με πινακίδες, στις οποίες αναγράφονταν διάφορα σλόγκαν που είχαν θεωρηθεί (και ήταν!), προσβλητικά: «Buy me, I’ll change your life», «I shop, therefore I am» και άλλα. Παρά τον προσβλητικό χαρακτήρα του θέματος προς τους καταναλωτές, ο κόσμος συνέχισε να αγοράζει στους κανονικούς του, μανιακούς, ρυθμούς.

Ο David Lynch, είχε παρουσιάσει στις αρχές του περασμένου Σεπτεμβρίου μια μάλλον αποκρουστική σύνθεση που παράπεμπε σε θεατρική σκηνή. Αυτή ωστόσο, δεν έπαυε να είναι αισθητική- με τον δικό της τρόπο. Αυτό το σκηνικό είχε παρουσιαστεί στις βιτρίνες των Galeries Lafayette, στη λεωφόρο Hausmann.

Η αισθητική και η πολιτική ορθότητα αυτών των ιδιόρρυθμων εικαστικών προτάσεων και εκθέσεων, είναι δευτερεύουσας σημασίας. Αυτό που είναι βασικό, είναι το γεγονός ότι οι εικαστικές προτάσεις πήγαν στο κοινό και όχι το αντίθετο.

Παίρνοντας τα δύο προαναφερόμενα πολυκαταστήματα ως παράδειγμα, φαίνεται πως αυτού του είδους οι οργανισμοί έχουν καταφέρει την τελευταία δεκαετία να αποκτήσουν κάποιο κύρος χάρη στις βιτρίνες και τις καμπάνιες τους που έχουν καλλιτεχνικό χαρακτήρα. Οι αγοραστές γίνονται αυτόματα το «κοινό» σε αυτές τις εικαστικές παρεμβολές. Ναι μεν έχουν ένα μάρκετινγκ χαρακτήρα, αλλά δεν παύουν να είναι εικαστικές προτάσεις. Οι αγοραστές τις παρατηρούν, ωσάν να ήταν κοινό σε έκθεση τέχνης. Ακόμα, θεωρούνται από τους υπεύθυνους πίσω από αυτές τις εκθέσεις, ως «κοινό» και όχι σαν απλοί πελάτες του καταστήματος.

Ναι, η τέχνη μιλά- και πρέπει να μιλά- από μόνη της. Αλλά έχει δυνατούς αντιπάλους. Αν αρχίζαμε να προσδιορίζουμε τον ρόλο της τέχνης στις σύγχρονες κοινωνίες, θα την κατατάσσαμε σε δύο κατηγορίες: Αυτή της λόγιας παραγωγής και αυτή της ψυχαγωγίας. Η ψυχαγωγία, ως επί το πλείστον, «πουλιέται» καλύτερα από την λόγια παραγωγή, καθώς και πουλιέται από μόνη της χωρίς δυσκολεία. Για να φτάσει η τέχνη στον μέσο πολίτη, πρέπει πρώτα να συναγωνιστεί με πολλές άλλες ψυχαγωγικές ασχολίες.

Το σκεπτικό πίσω από την απόφαση των υπεύθυνων στο Selfridges και στο Galeries Lafayette να δείξουν εικαστικά έργα στις βιτρίνες, ήταν απλό: Να δείξουν κάτι στις βιτρίνες τους που δεν ανήκει κατ’ ανάγκη εκεί και με αυτό τον τρόπο να ιντριγκάρουν το περαστικό κοινό. Και έτσι δημιούργησαν μια καινούργια, υβριδική ιδέα. Τα έργα που παρουσιάζονται στις βιτρίνες, μπορεί να εκληφθούν από μερικούς ως υψηλή τέχνη. Από άλλους φυσικά, ίσως να εκλαμβάνονταν ως το ξέφτισμα και η πτώση των καλλιτεχνών σε κάτι το εμπορεύσιμο, σε κάτι το φτηνό.

Όμως, αυτές οι παρεμβολές, τα μπολιάσματα και τα "παντρέματα", κατάφεραν να πάρουν την τέχνη και να την δείξουν σε κόσμο ο οποίος ίσως να μην πατούσε το πόδι του ποτέ σε γκαλερί, πόσο μάλλον σε μουσείο.

Από την άλλη πλευρά της εκθεσιακής σφαίρας, βρίσκονται τα μουσεία. Σε όλα τα υφιστάμενα μουσεία στην Κύπρο, υπάρχουν εκπαιδευτικά προγράμματα. Αυτά - ίσως με τετριμμένο τρόπο - καθοδηγούν τις επισκέψεις μαθητών πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Άλλοι εκθεσιακοί χώροι, έχουν συμπεριλάβει στο εκπαιδευτικό τους πρόγραμμα και ξεναγήσεις («guided tours») για τους επισκέπτες τους, ανεξαρτήτως ηλικίας. Το ερώτημα, όμως, δεν είναι πόσα εκπαιδευτικά προγράμματα προσφέρονται σε κάθε μουσειακό χώρο, αλλά εάν αυτά λειτουργούν με επιτυχία. Οπότε, στη δική μας περίπτωση το ουσιαστικό ερώτημα είναι: Τον κόσμο, μέχρι το μουσείο, πώς θα τον φέρουμε; Όσα μουσεία και αν συσταθούν και στηθούν, όσες εμπορικές γκαλερί και αν ανοίξουν, το θέμα δεν θα είναι τι να περιμένουμε να δούμε μέσα αλλά ποιους. Η απόφαση για εξορμήσεις σε εκθέσεις, εναπόκειται στις κοινωνικές μας συνήθειες. Δεν παύουν, όμως, να φέρουν ευθύνη για τους αριθμούς επισκεπτών και οι υπεύθυνοι του χώρου, οι διοργανωτές.

Τα πακέτα που προσφέρονται πλέον, και που διαλέγουμε ως καταναλωτές του οποιουδήποτε προϊόντος, είναι υβριδικά. Δεν δεχόμαστε τίποτα λιγότερο και τίποτα προχειρότερο από αυτό που κατάφερε κάποιος άλλος, απ’ οποιονδήποτε χώρο, να μας «πουλήσει».